Sau 2 tháng xung đột leo thang, eo biển Hormuz - tuyến vận tải chiến lược bậc nhất thế giới - gần như vắng bóng các siêu tàu dầu. Những nỗ lực ngừng bắn rời rạc và các lệnh phong tỏa chồng chéo không đủ trấn an giới vận tải biển.
Thương mại toàn cầu đang trả giá đắt cho sự ách tắc tại nút thắt cổ chai quan trọng bậc nhất hành tinh. Nguồn cung hụt mất một phần năm lượng khí tự nhiên hóa lỏng cùng một phần ba lượng phân bón urê thiết yếu.
Bài toán “thoát hiểm” giờ không còn là lựa chọn, mà là yêu cầu sống còn với các nền kinh tế phụ thuộc xuất khẩu dầu khí.
Đường ống thay thế: Có nhưng chưa đủ
Ý tưởng giảm phụ thuộc vào Hormuz thực ra đã được tính toán từ thập niên 80 của thế kỷ 20. Đường ống Đông Tây mang tên Petroline của Saudi Arabia là minh chứng rõ nhất cho tầm nhìn chiến lược này. Hệ thống được nâng cấp khẩn cấp để đẩy 7 triệu thùng dầu mỗi ngày vượt sa mạc đến thẳng bờ Biển Đỏ.
Thế nhưng hạ tầng cảng tại thành phố Yanbu lại không được thiết kế để xử lý khối lượng khổng lồ với tốc độ cao. Giới phân tích vận tải chỉ ra lượng dầu thực tế chảy qua tuyến này thấp hơn rất nhiều so với công suất lý thuyết.
Dòng vàng đen từ Yanbu muốn vươn tới thị trường châu Âu lại vấp phải rào cản vật lý khác. Hàng hóa phải chen chúc qua đường ống Sumed tại Ai Cập với sức chứa chỉ 2,5 triệu thùng mỗi ngày.
Dù lưu lượng qua Ai Cập đã tăng vọt 150% kể từ khi biến cố nổ ra, giới hạn hạ tầng vẫn là điểm nghẽn lớn. Tại Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất, tuyến đường ống Adcop nối từ Habshan đến Fujairah là lối thoát lớn duy nhất. Hệ thống này đưa gần 2 triệu thùng dầu tiến thẳng ra Ấn Độ Dương mà không cần qua Hormuz.
Dù vậy, những hạ tầng đắt đỏ này lại tỏ ra quá mong manh trước các rủi ro hiện đại. Hàng loạt cuộc tấn công bằng thiết bị bay không người lái hồi tháng 3 đã nhắm thẳng vào các trạm bơm và kho chứa tại Fujairah. Việc tập đoàn Saudi Aramco khôi phục hoạt động đường ống của họ trong 3 ngày mang ý nghĩa kỹ thuật nhiều hơn là trấn an thị trường.
Cơn ác mộng logistics bóp nghẹt các ông lớn
Khủng hoảng Hormuz đang tạo ra sự phân hóa sâu sắc. Kuwait đang phải hứng chịu cú sốc nặng nề nhất khi toàn bộ 2 triệu thùng dầu xuất khẩu mỗi ngày đều đi qua Hormuz. Không có bất kỳ tuyến đường ống dự phòng nào, tập đoàn dầu khí quốc gia nước này buộc phải viện dẫn điều khoản bất khả kháng.
Tình trạng tạm ngừng nghĩa vụ giao hàng liên tục được gia hạn đến cuối tháng 4. Lý do được đưa ra là ngay cả khi tuyến đường biển mở lại, thiệt hại sản xuất vẫn khiến họ không thể đáp ứng các hợp đồng đã ký kết. Tại Iraq, hơn 3,4 triệu thùng dầu xuất khẩu qua cảng Basra cũng chịu chung số phận mắc kẹt hoàn toàn.
Đường ống phía bắc nối Iraq sang Thổ Nhĩ Kỳ dù đã hoạt động trở lại nhưng lưu lượng 250.000 thùng mỗi ngày chỉ như muối bỏ bể. Trong khi đó, Qatar - quốc gia nắm giữ 19% thị phần khí tự nhiên hóa lỏng thế giới - lại không có bất kỳ tuyến đường thay thế nào ngoài Hormuz.
Ông Frederic Schneider từ Hội đồng Trung Đông về các vấn đề toàn cầu nhận định việc xây dựng hạ tầng khí đốt thay thế không hấp dẫn về mặt kinh tế. Ý tưởng về một đường ống xuyên bán đảo Arab vấp phải rào cản lớn về khoảng cách địa lý và chi phí khổng lồ. Áp lực từ đường biển đang dồn gánh nặng lên hệ thống logistics đường bộ trong khu vực.
Trung tâm trung chuyển sầm uất Jebel Ali tại Dubai gần như mất đi vị thế vốn có. Hàng hóa buộc phải dỡ xuống các cảng ở Oman hoặc Biển Đỏ rồi chất lên xe tải. Công suất vận tải đường bộ hạn chế kéo theo chi phí logistics tăng vọt và ăn mòn biên lợi nhuận của doanh nghiệp.
Mạng lưới đường sắt chung của khu vực được kỳ vọng giải quyết bài toán này thì vẫn liên tục bị trì hoãn.
Ảo vọng trăm tỷ USD và rạn nứt nội khối
Giới chuyên gia nhận định việc xây dựng hệ thống hạ tầng đủ sức thay thế hoàn toàn Hormuz sẽ tiêu tốn hàng trăm tỷ USD và mất ít nhất một thập kỷ, trong khi vẫn đối mặt nguy cơ bị tấn công.
Thực tế tại cảng Jask của Iran, nơi lưu lượng xuất khẩu vẫn èo uột, cho thấy các dự án lớn khó phát huy hiệu quả nếu thiếu hệ sinh thái thương mại đồng bộ.
Khủng hoảng logistics đang khoét sâu thêm những rạn nứt kinh tế nội bộ giữa các quốc gia. Nguồn thu từ dầu mỏ sụt giảm kéo theo sự đình trệ của hàng loạt ngành công nghiệp phụ trợ từ du lịch đến sản xuất nhôm.
Ông Robert Mogielnicki từ Viện Nghiên cứu Các quốc gia Arab vùng Vịnh tại Paris đánh giá căng thẳng sẽ vấp phải áp lực kinh tế khổng lồ.
Doanh thu dầu mỏ sụt giảm kéo theo áp lực tài khóa, buộc các quốc gia chuyển từ hợp tác sang cạnh tranh thị phần. Nhiều dự án kết nối khu vực từng được kỳ vọng nay trở nên mong manh trước biến động địa chính trị.
